مسئول محتوا: محمد عنایتی، بنیان‌گذار نیاکر · تاریخ انتشار: ۵ آبان ۱۴۰۵ (2026-10-27)
زمین خوردن می‌تواند در آشناترین جاهای خانه اتفاق بیفتد: سر راه دستشویی در شب، روی کف خیس حمام، یا روی پله‌ای که سالمند هر روز از آن بالا و پایین می‌رود. منابع معتبر برای کم کردن این خطرها تغییرهای مشخصی را در خانه پیشنهاد می‌کنند، و بیشترشان کار پیچیده‌ای نیستند. این راهنما برای فرزندان و اعضای خانواده‌ای است که با یک سالمند زندگی می‌کنند یا از او مراقبت می‌کنند: اول خانه را اتاق‌به‌اتاق امن‌تر می‌کنیم، بعد سراغ بدن، داروها، چشم و کفش می‌رویم، و در پایان به‌طور خلاصه می‌گوییم اگر زمین خورد چه کنید و کی باید کمک حرفه‌ای گرفت.
نکته کلیدی
زمین خوردن معمولاً یک علت ندارد. خانه‌ای پرنور و بدون مانع، دستگیره در حمام و کنار پله، کفش مناسب، ورزش برای قدرت و تعادل، و مرور داروها با پزشک یا داروساز با هم خطر را کم می‌کنند. اگر سالمندی زمین خورد، اول ببینید آسیب دیده یا نه و او را خودتان از زمین بلند نکنید. اگر ممکن است گردن، کمر یا لگنش آسیب دیده باشد یا نمی‌تواند بلند شود، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. اگر سرش ضربه دیده، طبق بخش «اگر سرش ضربه دیده» عمل کنید: بعضی نشانه‌ها آمبولانس می‌خواهند، بعضی ارزیابی فوری در اورژانس بیمارستان، و در هر حال باید فوراً پزشک او را ببیند.
چرا زمین خوردن در سالمندی جدی است
طبق داده‌های مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، در آن کشور بیش از یک نفر از هر چهار سالمند هر سال زمین می‌خورد، اما کمتر از نیمی از آن‌ها به پزشکشان می‌گویند. به گفته همین منبع، یک بار زمین خوردن احتمال دوباره زمین خوردن را دو برابر می‌کند، و زمین خوردن شایع‌ترین علت آسیب مغزی ناشی از ضربه در سالمندان است. CDC همچنین گزارش می‌دهد که در آمریکا هر سال نزدیک به ۳۱۹ هزار سالمند به‌خاطر شکستگی لگن در بیمارستان بستری می‌شوند.
این آمار مال آمریکاست، اما پیامش برای هر خانواده‌ای روشن است: زمین خوردن را نباید «اتفاقی کوچک» دانست، و پیشگیری از آن ارزش وقت گذاشتن دارد.
چه چیزهایی خطر زمین خوردن را بیشتر می‌کند
CDC این عوامل را از جمله عوامل خطری می‌داند که می‌شود روی آن‌ها کار کرد:
ضعف عضلات پا و پایین‌تنه؛
کمبود ویتامین D؛
مشکل در راه رفتن و تعادل؛
عوارض بعضی داروها، مثل داروهای آرام‌بخش، خواب‌آور، ضدافسردگی و حتی بعضی داروهای بدون نسخه؛
مشکلات بینایی؛
درد پا یا کفش نامناسب؛
خطرهای خانه، مثل پله‌های شکسته یا ناهموار، فرش‌های کوچک و لغزنده، و شلوغی وسایل.
به گفته CDC، بیشتر زمین خوردن‌ها حاصل ترکیب چند عامل‌اند و هرچه عوامل خطر بیشتر باشد، احتمال زمین خوردن هم بیشتر است. برای همین پیشگیری هم از چند مسیر پیش می‌رود. از خانه شروع می‌کنیم، چون تغییرهایش از همه ساده‌تر و زودتر انجام‌شدنی است.
خانه‌ای امن‌تر، اتاق‌به‌اتاق
راهروها و کف خانه
مسیرها را باز کنید. CDC توصیه می‌کند هر چیزی را که ممکن است پا به آن گیر کند از سر راه بردارید. وسایلی که روی زمین مانده‌اند، جعبه‌ها و شلوغی راهرو از همین دسته‌اند.
سیم‌ها را جمع کنید. طبق توصیه MedlinePlus (کتابخانه ملی پزشکی آمریکا)، سیم‌های آزاد را از مسیرهایی که فرد برای رفتن از اتاقی به اتاق دیگر از آن‌ها رد می‌شود بردارید.
فرش‌های کوچک و لغزنده را بردارید. همین منبع برداشتن فرش‌های کوچک و شل را توصیه می‌کند.
کف ناهموار را درست کنید. MedlinePlus به‌طور خاص به ناهمواری کف در آستانه درها اشاره می‌کند.
نور
خانه را پرنور کنید. CDC پیشنهاد می‌کند با لامپ‌های بیشتر یا پرنورتر مطمئن شوید خانه نور کافی دارد.
مسیر شب را روشن نگه دارید. MedlinePlus بر نور خوب به‌ویژه در مسیر اتاق خواب تا دستشویی، داخل دستشویی و روی پله‌ها تأکید می‌کند؛ همان مسیری که سالمند ممکن است نیمه‌شب، خواب‌آلود، از آن رد شود.
پله‌ها
در هر دو طرف پله نرده بگذارید. این توصیه CDC است.
پله شکسته یا ناهموار را تعمیر کنید. CDC پله‌های ناهموار را از خطرهای رایج خانه می‌داند.
روی پله نور کافی باشد، همان‌طور که در بخش نور آمد.
حمام و دستشویی
در حمام و دستشویی کف خیس است و فرد بارها می‌نشیند و بلند می‌شود؛ بخش زیادی از توصیه‌های منابع به همین‌جا مربوط است.
دستگیره نصب کنید. CDC توصیه می‌کند داخل و بیرون وان یا دوش و کنار توالت دستگیره نصب شود. MedlinePlus می‌گوید دستگیره‌ها باید به‌صورت عمودی یا افقی به دیوار محکم شوند، نه مورب.
حوله‌آویز دستگیره نیست. MedlinePlus هشدار می‌دهد از حوله‌آویز به‌جای دستگیره استفاده نکنید، چون وزن فرد را تحمل نمی‌کند.
کف را ضدلغزش کنید. داخل وان یا زیر دوش کفپوش ضدلغزش بگذارید و بیرون از آن، برای جای پای محکم، پادری ضدلغزش بیندازید.
نشسته دوش بگیرد. MedlinePlus نشستن روی صندلی یا نیمکت حمام هنگام دوش گرفتن را توصیه می‌کند.
ارتفاع توالت را بیشتر کنید. به گفته همین منبع، بالا بردن ارتفاع نشیمن توالت با یک تبدیل یا نشیمن بلندتر به پیشگیری از زمین خوردن کمک می‌کند.
اتاق خواب
تخت کوتاه باشد. MedlinePlus توصیه می‌کند تخت آن‌قدر کوتاه باشد که وقتی فرد لب آن می‌نشیند، پاهایش به زمین برسد.
رفت‌وآمد را کوتاه کنید. اگر بالا و پایین رفتن از پله سخت است، همین منبع پیشنهاد می‌کند تخت یا اتاق خواب در طبقه همکف باشد، و دستشویی یا یک توالت سیار (صندلی توالت قابل‌حمل) در همان طبقه‌ای باشد که فرد بیشتر روز را آنجا می‌گذراند.
تلفن در دسترس باشد. MedlinePlus توصیه می‌کند تلفن همراه یا بی‌سیم همیشه همراه فرد باشد، و NHS (خدمات ملی سلامت بریتانیا) همراه داشتن تلفن همراه یا زنگ هشدار شخصی را پیشنهاد می‌کند تا اگر زمین خورد، بتواند کمک بخواهد.
آشپزخانه و وسایل بالای قفسه
روی صندلی یا چهارپایه نرود. MedlinePlus می‌گوید برای رسیدن به وسایل روی نردبان کوچک یا صندلی نایستید.
وسایلی را که هر روز لازم دارد در ارتفاعی بگذارید که بدون بالا رفتن به آن‌ها برسد، و اگر چیزی بالاتر لازم شد، از یکی از اعضای خانواده کمک بگیرد.
بیرون از خانه
MedlinePlus توصیه می‌کند از آب و یخ روی پیاده‌رو دوری کنید.
خانه امن نیمی از کار است؛ نیم دیگر، بدنی است که بتواند تعادلش را حفظ کند. NHS توصیه می‌کند سالمندان هر روز فعال باشند، حتی اگر فعالیتشان سبک باشد، و دست‌کم دو روز در هفته کارهایی انجام دهند که قدرت، تعادل و انعطاف‌پذیری بدن را بهتر می‌کند. به گفته NHS، برای کسی که نگران زمین خوردن است، این تمرین‌ها کمک می‌کنند قوی‌تر شود و روی پاهایش احساس اطمینان بیشتری کند. CDC هم تای‌چی را نمونه خوبی از ورزشی می‌داند که پاها را قوی‌تر و تعادل را بهتر می‌کند. NHS یوگا، پیلاتس و تای‌چی را هم از نمونه‌های این نوع فعالیت نام می‌برد.
چند نکته ایمنی:
اول با پزشک صحبت کنید. NHS می‌گوید اگر مدتی ورزش نکرده یا بیماری یا نگرانی خاصی دارد، اول با پزشک صحبت کند. MedlinePlus هم توصیه می‌کند آرام شروع کند و از پزشک بپرسد ورزش‌هایش مناسب است یا نه.
تکیه‌گاه محکم داشته باشد. برای تمرین‌های تعادلی، MedlinePlus نگه داشتن یک تکیه‌گاه محکم مثل پشتی صندلی را پیشنهاد می‌کند.
با درد یا سرگیجه ادامه ندهد. اگر در حین ورزش یا بعد از آن درد، سرگیجه یا تنگی نفس پیدا کرد، ورزش را متوقف کند و پیش از ادامه با پزشک یا فیزیوتراپیست صحبت کند.
اینکه چه نوع و چه مقدار ورزشی برای عزیز شما مناسب است، به توان و بیماری‌هایش بستگی دارد. این مطلب برنامه ورزشی نمی‌دهد؛ برنامه را پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین می‌کند.
داروها، چشم، کفش و عادت‌های روزمره
مرور داروها
CDC توصیه می‌کند از پزشک بخواهید خطر زمین خوردن را ارزیابی کند، و از پزشک یا داروساز بخواهید داروها را مرور کند تا معلوم شود کدام‌یک ممکن است سرگیجه یا خواب‌آلودگی بیاورد. فهرست کامل داروها را همراه ببرید، از جمله داروهای بدون نسخه. اگر به دارویی شک دارید، آن را خودسرانه کم یا قطع نکنید؛ MedlinePlus هم می‌گوید هیچ دارویی را بدون صحبت با پزشک کم یا قطع نکنید. برای نگهداری درست داروها، مطلب نگهداری ایمن دارو در خانه را ببینید.
چشم و گوش
CDC توصیه می‌کند چشم‌ها دست‌کم سالی یک بار توسط چشم‌پزشک معاینه شود و در صورت نیاز عینک به‌روز شود. NHS هم معاینه منظم چشم و بررسی گوش و شنوایی را توصیه می‌کند. MedlinePlus می‌گوید اگر بینایی بدتر شده، با پزشک تماس بگیرید.
کفش و دمپایی
NHS توصیه می‌کند کفش یا دمپایی اندازه باشد، از پا درنیاید و کفی‌اش چسبندگی خوبی داشته باشد. MedlinePlus کفش پاشنه‌کوتاه و اندازه را پیشنهاد می‌کند و می‌گوید کفی لاستیکی به جلوگیری از لیز خوردن کمک می‌کند. اگر پای عزیزتان درد می‌کند، به پزشک بگویید؛ CDC درد پا را هم از عوامل خطر می‌داند.
غذا، آب و الکل
به گفته NHS، کم خوردن و کم نوشیدن می‌تواند حس سبکی سر ایجاد کند. NHS همچنین توصیه می‌کند در مصرف الکل زیاده‌روی نشود.
راه رفتن و وسیله کمکی
MedlinePlus توصیه می‌کند هنگام راه رفتن از حرکت‌ها و تغییر وضعیت‌های ناگهانی پرهیز شود. اگر راه رفتن ناپایدار شده، درباره عصا یا واکر از پزشک بپرسید؛ نوع و اندازه وسیله را خودتان انتخاب نکنید.
اگر زمین خورد: خلاصه کارهایی که باید کرد
این بخش جایگزین آموزش کمک‌های اولیه نیست. هدفش این است که بدانید در لحظه افتادن چه کاری نکنید، و بر اساس اینکه سرش ضربه دیده یا نه، کی باید آمبولانس خواست، کی باید فوراً در اورژانس بیمارستان ارزیابی شود و کی باید بی‌معطلی پزشک او را ببیند.
برای هر زمین خوردنی، در همان لحظه
عجله نکنید و اول وضعیتش را ببینید. آیا سرش ضربه دیده؟ آیا در گردن، کمر یا لگن درد یا نشانه آسیب دارد؟ آیا جای دیگری درد دارد یا حالش خوب نیست؟ آیا خودش می‌تواند بلند شود؟ پاسخ این پرسش‌ها مشخص می‌کند طبق کدام بخش زیر (الف یا ب) عمل کنید.
اگر ممکن است گردنش آسیب دیده باشد، جابه‌جایش نکنید. این توصیه MedlinePlus (کتابخانه ملی پزشکی آمریکا) است. کنارش بمانید، با پتو یا لباس گرمش نگه دارید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
او را خودتان از زمین بلند نکنید. NHS (خدمات ملی سلامت بریتانیا) می‌گوید فرد را راحت و گرم نگه دارید، اگر می‌تواند با احتیاط کمکش کنید بلند شود، اما سعی نکنید خودتان او را بلند کنید. این کمک فقط وقتی مناسب است که طبق بخش‌های زیر نیازی به تماس با ۱۱۵ نباشد و خودش بتواند بلند شود. «کمک کردن» یعنی کنارش باشید و یک وسیله محکم، مثل مبل یا صندلی سنگین، در دسترسش باشد تا خودش به آن تکیه کند و بلند شود.
الف) اگر سرش ضربه دیده
با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و آمبولانس بخواهید اگر یکی از این‌ها را دارد:
بیهوش است، یا کاملاً هوشیار نیست؛ مثلاً نمی‌تواند بیدار بماند یا چشم‌هایش را باز نگه دارد؛
از زمان ضربه، ضعف یا بی‌حسی تازه در بخشی از بدن، یا مشکل تازه در دیدن، شنیدن، حرف زدن یا تعادل پیدا کرده است؛
تشنج کرده است؛
ممکن است جمجمه‌اش شکسته یا چیزی در سرش فرو رفته باشد؛ از جمله اگر از گوشش خون می‌آید یا پشت گوشش کبود شده است؛
ضربه شدید بوده؛ مثلاً از ارتفاع بیش از یک متر یا بیش از پنج پله افتاده است؛
رفتارش تغییر کرده؛ مثلاً تحریک‌پذیر یا حواس‌پرت شده یا به اطرافش بی‌علاقه است؛
یا هیچ راه امنی برای رساندنش به اورژانس بیمارستان ندارید.
اگر هیچ‌کدام از موارد بالا نیست، اما یکی از این‌ها هست، همین حالا باید در اورژانس بیمارستان ارزیابی شود:
لحظه‌ای بیهوش شده و دوباره به هوش آمده است؛
اتفاقات قبل یا بعد از ضربه را به یاد نمی‌آورد؛
از زمان ضربه سردردی دارد که ادامه دارد؛
از زمان ضربه استفراغ کرده است؛
قبلاً جراحی مغز داشته است؛
بیماری خونریزی‌دهنده یا اختلال انعقاد خون دارد؛
داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت مصرف می‌کند، حتی اگر هیچ علامتی ندارد.
خودش رانندگی نکند. اگر راه امنی برای رساندنش به اورژانس بیمارستان ندارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
درباره داروها: داروهای ضدانعقاد، که گاهی «رقیق‌کننده خون» نامیده می‌شوند، مثل وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان، دابیگاتران و ادوکسابان، با داروهای ضدپلاکت مثل کلوپیدوگرل و آسپرین با دوز کم فرق دارند. راهنمای NICE (مؤسسه ملی سلامت و مراقبت بریتانیا) در این معیار هر دو گروه را آورده است، به‌جز وقتی فرد فقط آسپرین مصرف می‌کند. یعنی مصرف آسپرین به‌تنهایی، به‌خودی‌خود، این معیار را برقرار نمی‌کند؛ اما اگر آسپرین را همراه داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت دیگری می‌خورد، برقرار است.
اگر نمی‌دانید داروی او در کدام گروه است، نام دارو را روی جعبه ببینید یا از داروساز بپرسید. این کار نباید هیچ اقدام فوری‌ای را که طبق فهرست‌های بالا لازم است، عقب بیندازد؛ اگر یکی از آن موارد وجود دارد، اول همان اقدام را انجام دهید.
اگر هیچ‌کدام از این موارد نیست، CDC (مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا) می‌گوید سالمندی که زمین خورده و سرش ضربه دیده باید فوراً پزشک را ببیند تا آسیب مغزی رد شود. بی‌معطلی او را برای معاینه پزشکی ببرید؛ اگر پزشک بلافاصله در دسترس نیست، به اورژانس بیمارستان بروید.
بعد از معاینه، اگر پزشک او را به خانه فرستاد، NHS توصیه می‌کند دست‌کم ۲۴ ساعت اول یک بزرگسال کنارش بماند. این مراقبت در خانه جایگزین معاینه فوری نیست؛ و اگر در این مدت یکی از نشانه‌های فهرست‌های بالا پیدا شد، طبق همان فهرست اقدام کنید.
ب) اگر سرش ضربه ندیده
با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر ممکن است گردن، کمر یا لگنش آسیب دیده باشد، یا نمی‌تواند بلند شود. NHS این دو حالت را از موارد تماس با اورژانس می‌داند.
اگر درد دارد، ممکن است آسیب دیده باشد یا حالش خوب نیست، NHS توصیه می‌کند فوراً مشاوره پزشکی گرفته شود.
اگر هیچ‌کدام از این‌ها نیست و حالش خوب است، خودش با کمک شما بلند شود (بند ۳ بالا) و باز هم به پزشک بگویید (بخش بعد).
اگر تنهاست
این را از قبل با عزیزتان مرور کنید: NHS می‌گوید اگر نمی‌تواند بلند شود، با صدا زدن یا کوبیدن به دیوار یا زمین توجه دیگران را جلب کند و تا رسیدن کمک سعی کند گرم بماند. همراه داشتن تلفن یا زنگ هشدار، همان‌طور که در بخش اتاق خواب آمد، اینجا به کار می‌آید.
بعد از هر زمین خوردن، حتی «نزدیک به افتادن»، به پزشک بگویید
MedlinePlus می‌گوید اگر زمین خورده‌اید، یا نزدیک بوده زمین بخورید، با پزشک تماس بگیرید. یادتان باشد که طبق داده CDC کمتر از نیمی از سالمندانی که زمین می‌خورند این را به پزشکشان می‌گویند. این ویزیت فرصتی است تا پزشک علت را بررسی کند، داروها را مرور کند و احتمال دفعه بعد کمتر شود.
اشتباهات رایج
بلند کردن سالمند از زمین با زور خودتان، یا کمک به بلند شدن پیش از اینکه ببینید آسیب دیده یا نه.
«چیزی نشد» گفتن و به پزشک نگفتن.
کم کردن تحرک از ترس زمین خوردن. بی‌تحرکی عضلات را ضعیف‌تر می‌کند؛ NHS و CDC هر دو بر فعال ماندن و ورزش برای قدرت و تعادل تأکید می‌کنند.
استفاده از حوله‌آویز یا لبه روشویی به‌جای دستگیره.
قطع کردن دارویی که فکر می‌کنید سرگیجه می‌آورد، بدون مشورت با پزشک یا داروساز.
سوالات متداول
از کجا شروع کنیم که بیشترین اثر را داشته باشد؟
از مسیری که سالمند هر روز و هر شب از آن رد می‌شود: اتاق خواب تا دستشویی. نور کافی در این مسیر، برداشتن فرش‌های کوچک و سیم‌ها، و دستگیره در حمام و کنار توالت، از کارهایی است که منابع بالا توصیه می‌کنند. هم‌زمان، یک وقت برای مرور داروها با پزشک یا داروساز بگیرید.
برای اینکه زمین نخورد، بهتر است کمتر راه برود؟
نه. هم NHS و هم CDC بر فعال ماندن و ورزش برای قدرت و تعادل تأکید می‌کنند. نوع و مقدار فعالیت مناسب را با پزشک هماهنگ کنید.
بعد از زمین خوردن حالش خوب است. باز هم باید پزشک او را ببیند؟
بله. MedlinePlus حتی بعد از «نزدیک به افتادن» هم تماس با پزشک را توصیه می‌کند. اگر سرش ضربه دیده، بخش «اگر سرش ضربه دیده» را بخوانید؛ در هر حال باید فوراً پزشک او را ببیند، و در بعضی موارد باید همین حالا در اورژانس بیمارستان ارزیابی شود، حتی اگر حالش خوب به نظر می‌رسد.
این مطلب فقط جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و توصیه پزشک یا فیزیوتراپیست نیست. خانواده نمی‌تواند با نگاه کردن تشخیص دهد که شکستگی یا آسیب سر رخ داده است یا نه؛ اگر شک دارید، با اورژانس ۱۱۵ یا پزشک تماس بگیرید. شماره ۱۱۵ برای ایران است؛ اگر خارج از ایران هستید، با شماره اورژانس محل زندگی‌تان تماس بگیرید.
